زندگی‏نامه فشرده پیامبراکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

خاتم الانبیا حضرت محمد بن عبدالله در سال 571 م که مصادف با روز جمعه هفده ربیع‏الاول بود، در مکه چشم به جهان گشود و در چهل‏سالگی از طرف خداوند متعال به پیامبری برگزیده شد. حدود سیزده سال در مکه به صورت پنهان و نیمه‏پنهان به تبلیغ دین اسلام پرداخت. سپس در نتیجه فشارهای روزافزون کفار و مشرکان به مدینه هجرت کرد. پس از ده سال تبلیغ و تبیین احکام نورانی اسلام و تشکیل نخستین حکومت اسلامی در سن 63 سالگی در روز دوشنبه 28 صفر سال یازدهم هجری به ندای حق لبیک گفت و چشم از جهان فانی فرو بست. مرقد مطهرش در مدینه منوره در کنار مسجدالنبی قرار گرفته است و همه‏ساله سیل عاشقان نبوت، به‏ویژه در ایام پیش و پس از مراسم حج، از سراسر عالم به زیارتش می‏شتابند.

آخرین هشدار پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

در آخرین ساعت‏های زندگی پیامبراکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ، وقتی غم و اضطراب و دلهره سراسر مدینه را فرا گرفته بود و یاران باوفای آن‏حضرت با دیدگانی اشک‏بار و دل‏های آکنده از اندوه در کنار خانه رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم جمع شده بودند تا از سرانجام کسالت آن‏حضرت آگاه شوند، دختر گرامی رسول‏خدا، حضرت فاطمه علیهاالسلام ، در کنار بستر پدر با قلبی سوزان و دیده گریان به زمزمه کردن اشعاری که حضرت ابوطالب علیه‏السلام در وصف آن‏حضرت سروده بودند مشغول شد. چون به این بیت رسید که می‏گوید: «[ای صاحب] آن چهره نورانی که به احترام آن مردم از ابرها باران درخواست می‏کنند و شخصیتی که پناهگاه یتیمان و بیوه‏زنان و درماندگان است»، ناگهان رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم چشم خود را باز کردند و با صدای آهسته به دختر بزرگوارشان فرمودند: دخترم به جای این اشعار آن آیه را تلاوت کن که می‏گوید: «محمد پیامبر خداست و پیش از او نیز پیامبرانی آمدند و رفتند. آیا اگر او رحلت کند یا کشته شود به آیین و اعتقادات قبلی خود باز می‏گردید؟ [بدانید] هرکس دست به چنین کاری بزند به خدا زیان نمی‏رساند».

سخنان علی علیه‏السلام در سوگ پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

نقل کرده‏اند وقتی علی علیه‏السلام بر طبق وصیت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم پس از رحلت آن‏حضرت مشغول غسل و کفن رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم شدند، در حالی که اشک از دیدگانشان جاری بود با این جمله‏ها درد فراق پیامبر را تسکین می‏بخشید: «پدر و مادرم فدای تو ای رسول خدا! با مرگ تو رشته‏ای بریده شد که جز در مرگ تو چنان گسستنی دیده نشده است. با مرگ تو رشته پیامبری و فرود آمدن پیام‏های آسمانی از هم گسست. مصیبت رحلت تو دیگر مصیبت‏دیدگان را به شکیبایی وا داشت و همگان را در مصیبت تو یکسان عزادار کرد. اگر تو خود ما را به شکیبایی امر نمی‏کردی، آن‏قدر اشک می‏ریختیم که اشک دیدگان با گریستن بر تو پایان پذیرد، با این همه، دردِ جان‏کاهِ فراق تو همیشه با ما خواهد بود و این اندوه هرگز از ما جدا نخواهد شد و صدالبته که این در مقابل عظمت مصیبت فقدان تو امر ناچیزی است. اما چه می‏شود کرد؟ نه امکان بازگرداندن دوباره زندگی میسر است و نه می‏توان مانع وقوع مرگ شد.

سفارش به عترت و کتاب خدا

پس از برگشتن از «حجة‏الوداع» پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم به مناسبت‏های مختلف از رحلت خود سخن به میان می‏آوردند و یاران و پیروانشان را آماده می‏کردند که اوضاع پس از رحلت پیامبر را بتوانند تحمل کنند. نقل می‏کنند در این ایام فراوان خطبه می‏خواندند و مردم را نصیحت می‏کردند و از فتنه‏های پس از خود باخبر می‏ساختند. از جمله به آنها توصیه می‏کردند: «مبادا پس از من از سنت من دست بردارید و به بدعت‏گذاری در دین بپردازید. بدانید که بعد از من با فتنه‏ها و آزمایش‏های زیادی مواجه خواهید شد. اگر می‏خواهید در همه این پیشامدها از خطر در امان باشید، از کتاب خدا و عترت من دست برندارید. ای مردم، من در بین شما این دو چیز را به یادگار می‏گذارم و در روز قیامت از آنها سؤال خواهم کرد».

وداع با مردم

پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم در یکی از آخرین روزهای حیات مبارکشان، در حالی‏که علی علیه‏السلام دست راست و فضل بن عباس دست چپ او را گرفته بودند به مسجد آمدند و برای مردم خطابه‏ای را با این عبارت خواندند: «ای مردم طولی نخواهد کشید که من از میان شما به عالم بقا منتقل شوم. بنابراین به هرکس وعده‏ای دادم یا به هرکس مدیونم، آن را از من طلب کند تا به جای آورم. ای بندگان خدا، جز از طریق اطاعت خدا کسی به خیری دست نیافته، از شرّ و بدی‏ها دور نمی‏شود. کسی ادعا نکند که بدون عمل رستگار شده است. هیچ آرزومندی بدون تبعیت از احکام الهی رضای خدا را به‏دست نمی‏آورد. سوگند به خدایی که مرا به پیامبری مبعوث کرد، انسان از عذاب الهی جز از طریق رحمت خدا و عمل صالح نجات پیدا نخواهد کرد. منِ پیامبر هم اگر به گناه و معصیت آلوده شوم هلاک خواهم شد».

آخرین نماز جماعت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

همان‏گونه که پیامبراکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم اولین نماز را به همراه حضرت خدیجه و علی بن ابیطالب علیه‏السلام به جماعت خواندند، در پایان عمر مبارکشان نیز آخرین نماز را در مسجد و به جماعت به جای آوردند. نقل کرده‏اند در آخرین ساعات حیات رسول‏خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم در حالی که در بستر بیماری بودند ناگهان صدای اذان بلال حبشی را شنیدند و متوجه شدند وقت نماز فرا رسیده است. رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم به علی بن ابیطالب و فضل بن عباس فرمودند: «کمک کنید تا به مسجد بروم». چون به کمک آن‏دو به مسجد رسیدند، نماز را به جماعت به جا آوردند و این آخرین نماز جماعت آن‏حضرت بود. بعد از آن‏که به خانه برگشتند دیری نگذشت که روح مبارکشان به ملکوت اعلا و جوار قرب حضرت حق پرواز کرد.

گوشه‏ای از فضایل رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

اخلاق پیامبراکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

برای پی بردن به فضایل اخلاقی رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم آیه «اِنَّکَ لَعَلی خُلْقٍ عَظیمٍ» بسنده است. مردی از علی علیه‏السلام خواست که اخلاق پسندیده پیامبر را توصیف کند. آن‏حضرت فرمود: «تو نعمت‏های دنیا را بشمار تا من نیز خصوصیات اخلاقی رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم را برای تو بشمارم». آن مرد گفت: چگونه نعمت‏های خدا را می‏توان به شماره آورد، در حالی‏که خداوند خود می‏فرماید: «اگر بخواهید نعمت‏های خدا را بشمارید نمی‏توانید آنها را به پایان ببرید». علی علیه‏السلام به آن مرد فرمود: «خداوند در قرآن می‏فرماید: قُل: مَتاعُ الدُّنیا قَلیلٌ؛ متاع و نعمت‏های دنیا اندک است؛ اما در توصیف اخلاق پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم می‏فرماید: تو صاحب خوی بسیار بزرگی هستی. وقتی تو از شمارش چیز اندک ناتوانی، من چگونه امر عظیمی چون ویژگی‏های اخلاقی پیامبر خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم را بشمارم؟ ولی با این همه بدان که مکارم اخلاق به وسیله پیامبراکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم به کمال رسید؛ چرا که خود آن‏حضرت فرمود: من برانگیخته شدم تا اخلاق نیکو را تمام کنم».

گذشت و بزرگواری پیامبر خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم پس از بعثت آزار زیادی از طرف مشرکان تحمّل کرد اما چون در پی پیشرفت کار نبوت از قدرتِ بیشتری برخوردار شد، به جای گرفتن انتقام، همه کسانی را که به آن‏حضرت ستم کرده بودند با بزرگواری تمام بخشیدند. پس از فتح مکه وقتی بر بزرگ‏ترینِ دشمنان اسلام پیروز شد، همه گمان می‏کردند آن‏حضرت دست‏کم ابوسفیان و هند را که بیشترین آزار را نسبت به آن‏حضرت رسانده بودند به قتل خواهد رساند، اما آن‏حضرت با کمال بزرگواری از گناه آنان گذشت و به اصحاب خود دستور داد که مبادا به آنها آسیبی برسانند. هم‏چنین نقل شده است وقتی در جنگ احد شخصی بنام «وحشی»، عموی پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم حضرت حمزه را به شهادت رساند و از این پیشامد رسول‏خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم بسیار آزرده شد با این همه پس از پیروزی، از کشتن او خودداری کرد.

نماز و عبادت پیامبر خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

قسمت بیشتر وقت رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم در طول شب به نماز و دعا و عبادت صرف می‏شد. شیوه آن‏حضرت آن بوده است که در خلوت و تنهایی نماز را بسیار طول می‏دادند و بر اثر طول دادن قیام گاهی پاهای مبارکشان متورّم می‏شد. با این همه وقتی به جماعت می‏ایستادند برای رعایت حال نمازگزاران، آن را به اختصار به جای می‏آوردند. رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم درباره علاقه خود به نماز و عبادت به ابوذر غفاری فرمود: «ای اباذر، خداوند تبارک و تعالی روشنی چشم مرا در نماز قرار داده و آن را برای من محبوب کرده است، همان‏گونه که طعام را برای گرسنه و آب را برای تشنه عزیز و گرامی کرده است. با این همه گرسنه با خوردن غذا و تشنه با نوشیدن آب سیراب می‏شوند، اما من هرگز از خواندن نماز سیر نمی‏شوم».

زهد پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

در وضعیتی که همه نوع امکانات در اختیار رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم بود، حتی یک روز هم از نان گندم سیر نخورد. در عوض روزی نبود که فقیر یا یتیمی را سیر نکرده باشد. وقتی به علی علیه‏السلام اعتراض می‏کردند که «چرا این اندازه به خود سخت می‏گیرند و از غذاهای لذیذ استفاده نمی‏کنید؟» در جواب می‏فرمود: «من در این امر از محبوبم رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم پیروی می‏کنم. آن‏حضرت هم هرگز حاضر نشد از غذاهای لذیذ و چرب و شیرین خود را سیر سازد و همواره به مقدار کمِ از غذا بسنده می‏کردند».

فروتنی رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم در فروتنی نظیر ندارد. علی‏رغم برخورداری از مقام شکوهمند رسالت و سرپرستی و رهبری جامعه اسلامی، در برخورد با همه اقشار و در معاشرت‏ها بسیار انسان متواضعی بودند. نقل می‏کنند اگر در میان جمع می‏نشست کوچک‏ترین امتیازی برای خود قائل نمی‏شد. لذا وقتی فرد ناشناسی به مجلس او وارد می‏شد او را از سایر افراد باز نمی‏شناخت. هرگاه به مجلسی وارد می‏شد در اولین جای خالی می‏نشست و مقید نبود که در بالای مجلس بنشیند. با این‏که به همه افراد احترام می‏کرد اما به کسی اجازه نمی‏داد که پیش پایش بایستد. در معاشرت با دیگران همواره این سخن را می‏فرمود: «دوست ندارم که امتیازی بین من و شما باشد؛ زیرا خداوند دوست ندارد که بنده‏اش را از دیگران جدا و ممتاز ببیند».

چشم‏پوشی نکردن از اجرای احکام خدا

علی‏رغم آن‏که رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم در امور شخصی بسیار بخشنده و با گذشت بودند، اما وقتی پای احکام الهی به میان می‏آمد حاضر نمی‏شد که از اجرای حکم الهی ذرّه‏ای عدول شود. نقل شده است وقتی به آن‏حضرت خبر دادند که زنی به نام فاطمه مخزومیه از یک قبیله پول‏دار و بزرگ دزدی کرده است به میانجی‏گری اسامة بن زید در حق آن زن وقعی ننهاد، هرچند برای او احترام زیادی قائل بود و فرمود: «ملل و اقوام گذشته به این علت منقرض شدند که قانون خدا را در حق اشراف و توانمندان نادیده گرفتند و از اجرای حدود بر آنها چشم پوشیدند. سوگند به خدایی که جانم در اختیار اوست، اگر فاطمه دختر محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم چنین کاری را مرتکب می‏شد دستش را به جرم دزدی قطع می‏کردم». آن‏گاه دستور داد حکم خدا را در مورد فاطمه مخزومیه جاری کنند.

اشعار سعدی در توصیف پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

سخنان کوتاه از پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

فضیلت کسب حلال

اَلعِبادَةُ سَبْعَةُ اَجْزاءٍ، اَفْضَلُها طَلَبُ الحَلالِ؛

عبادت هفت جزء دارد که با فضیلت‏ترین آن کسب حلال است.

برترین نوع جهاد

اَفْضَلُ جَهادِ اُمَّتی اِنْتظارُ الفَرَجِ؛

برترین جهاد امت من منتظر فرج بودن است.

اهمیت حسن خلق

اَفْضَلُکُم اِیمانا اَحْسَنُکُمْ اَخْلاقا؛

با فضیلت‏ترین شما از نظر ایمان خوش‏اخلاق‏ترینِ شماست.

اثر حسن خلق

حُسْنُ الْخُلْقِ وَ یُثْبِتُ المَوَدَّةَ؛

اخلاق نیکو دوستی را پایدار می‏سازد.

ذم عمل بدون علم

مَنْ عَمِلَ عَلی غَیْرِ عِلْمٍ کانَ ما یُفْسِدُ اَکْثَر مِمّا یُصْلِحُ؛

کسی که بدون آگاهی اقدام به کاری کند، زیان و خراب‏کاری‏اش از اصلاحش بیشتر خواهد بود.

توصیه به کارهای خیر

لا تَعْمَلُ شَیْئا مِنْ الخَیْرِ رِئاءا وَ لا تَدَعَهُ حَیاءا؛

هیچ کار خیری را از روی ریا انجام نده و هرگز به بهانه شرم و حیا کار خیری را ترک مکن.

زهد چیست؟

الزُّهْدُ فِی الدُّنیا قَصْرُ الاَمَلِ وَ شُکْرُ کُلّ نِعْمَةٍ وَالوَرَعُ عَنْ کُلِّ ما حَرَّمَ اللّهُ؛

زهد در دنیا عبارت است از کوتاه کردن آرزوها و سپاس‏گزاردن در برابر همه نعمت‏ها و پرهیز کردن از تمام آنچه خداوند حرام کرده است.

فضیلت بی‏نیازی

نِعْمَ العُونُ عَلی تَقْویَ اللّهِ الغِنی؛

دارایی و بی‏نیازی چه کمک کار خوبی است برای پارسایی.

فضیلت احترام به پدر و مادر

نَظَرُ الوَلَد اِلی والِدَیْه حُبّا لَهُما عِبادَةٌ؛

نگاه کردن فرزند به چهره پدر و مادر از روی محبت عبادت است.

ذم غضب

اَلغَضَبُ یُفْسِدُ الایمانَ کَما یُفْسِدُ الخِلَّ العَسَلَ؛

خشم ایمان را تباه می‏کند همان‏گونه که سرکه عسل را فاسد می‏سازد.

سرنوشت عالم بی‏عمل

مَنْ تَعَلَّمَ العِلْمَ وَ لَمْ یَعْمَلْ بِما فِیهِ حَشَرَهُ اللّهُ یَوْمَ الِقیامَةِ اَعْمی؛

کسی که دانش بیاموزد ولی به آن عمل نکند، خداوند در روز قیامت او را نابینا محشور می‏کند.